Author: Ranjit Singh 'Kuki' Gill

ਹਨੇਰਿਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਚਾਨਣ ਮੁਨਾਰਾ

ਟੁਕਟੁਕੀ ਮੰਡੋਲ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਕੂੜਾ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ ਹੈ ਜੋ ਅੱਜ ਇੱਕ ਖੋਜਆਰਥੀ ਹੈ ਸ਼ਹਿਰੀ ਗਰੀਬੀ ਬਾਰੇ। ਟੁਕਟੁਕੀ ਜੋ ਹੁਣ ਅਠਾਈ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਹੈ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦੁਨੀਆਂ ਲਈ ਸਚਾਈ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ੀਸਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਬਚਪਨ ਕੂੜੇ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਕੂੜਿਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿਚੋਂ ਕੂੜਾ ਲੱਭ-ਲੱਭ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਬਤੀਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਟੁਕਟੁਕੀ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸਦਾ ਬਾਪ ਗੁਜ਼ਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਉਸਦੇ ਜੰਮਣ ਤੋਂ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ (ਨਾਨੀ) ਕੋਲ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਚਲੀ ਗਈ। ਟੁਕਟੁਕੀ ਦੱਖਣੀ ਕਲਕੱਤੇ ਦੇ ਬੈਲੀਗੰਜ ਰੇਲਵੇ ਸ਼ਟੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਬਣੀ ਝੁੱਗੀ ਝੌਂਪੜੀ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ ਪਲੀ ਹੈ ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਨਾਨੀ ਮਾਂ ਨੇ ਗਰੀਬੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਸਨੂੰ ਪੜਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਗਰੇਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੌਰਾਨ ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਰਹਿਣ ਸਹਿਣ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਣ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਕੂਲੋਂ ਆ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸੜਕ ਕਿਨਾਰੇ ਬਣੀ ਝੌਂਪੜੀ ਤੋਂ ਕੋਹਾ ਦੂਰ ਜਾ ਕੂੜੇ-ਕਰਕਟ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੂੜਾ ਲੱਭ ਕੇ ਉਸਦੇ ਪੈਸੇ ਕਮਾਕੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਟੁਕਟੁਕੀ ਮੁਸਲਮ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ ਪਰ ਇਸਨੇ ਆਪਣਾ ਵਿਆਹ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਬੰਦੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ ਸਮਾਜਕ ਵਿਤਕਰੇ ਦਾ ਵਿਦਰੋਹ ਵੀ ਸਹਿਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਕੰਮ ਬਾਰੇ ਕਲਕੱਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਖੋਜਆਰਥੀ ਸੰਸਥਾ (ੰਛ੍ਰਘ) ਦੀ ਨਿਗਾ ਪਈ ਅਤੇ ਉਨਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਇਸਨੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਗਰੀਬੀ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਖੋਜ ਭਰਪੂਰ ਵਿਸ਼ਥਾਰਕ ਲੇਖ...

Read More

ਫੀਸਾਂ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀਆਂ

ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਚੈਰਿਟੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਇੱਕ ਵਪਾਰ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਠੱਲ ਪਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਜਨਹਿਤ ਪਟੀਸ਼ਨ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈਕੋਰਟ ਨੇ ਇੱਕ ਤਿੰਨ ਮੈਂਬਰੀ ਕਮੇਟੀ ਸਾਬਕਾ ਜੱਜ ਅਮਰਦੱਤ ਦੀ ਅਗਵਾਹੀ ਹੇਠ ਬਣਾਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਫੀਸਾਂ ਬਾਰੇ ਰਿਪੋਰਟ ਮੰਗਿਆ ਕਰੇਗੀ। ੨੦੧੩ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਮੇਟੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈ ਸੀ, ਹੁਣ ਤੱਕ ਇਸਨੇ ੩੪੪੯ ਗੈਰ ਸਰਕਾਰ ਸਿਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਕੂਲਾਂ ਬਾਰੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਜੋ ਫੀਸਾਂ ਫੰਡਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਨਵੇਂ ਸਕੂਲ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਲੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਫੀਸ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਤੇ ਹੋਰ ਸਟਾਫ ਵੀ ਇੰਨਾਂ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੋਸਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਵਿੱਦਿਆ ਨੂੰ ਵਪਾਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਕਨੂੰਨ ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਵੇਂ ਨਿੱਜੀ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵਿੱਤ ਮੁਤਾਬਕ ਫੀਸਾਂ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਹੱਕ ਹੈ ਪਰ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਨਿੱਜੀ ਸਕੂਲਾਂ ਨੇ ਦਸ ਫੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫੀਸਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਕੋਲੋਂ ਲਈਆਂ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਸਕੂਲਾਂ ਕੋਲ ਲਈਆਂ ਫੀਸਾਂ ਤੇ ਫੰਡਾਂ ਕਾਰਨ ਵਾਧੂ ਫੰਡ ਪਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਨਿੱਜੀ ਸਕੂਲ ਇਸ ਫੰਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਫੀਸ ਨਹੀਂ ਵਧਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ ਕਿ ਫੀਸਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕਠਾ ਹੋਇਆ ਪੈਸਾ ਤੇ ਖਰਚ...

Read More

ਜੱਥੇਦਾਰੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਘਟਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ

ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਛਾਵਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ ਜੱਥੇਦਾਰ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਹੋਰ ਤਖਤਾਂ ਦੇ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਰੁਤਬੇ ਦੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਣ ਸਤਿਕਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਣ ਸਤਿਕਾਰ ਦਾ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈਣਾ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਬਿਹਤਰੀ ਲਈ ਕੋਈ ਚੰਗੇਰਾ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ ਹੈ। ੧੯੮੪ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸਿੱਖ ਜੱਥੇਦਾਰ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਨੇ ਕੌਮ ਪ੍ਰਤੀ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਨਿਭਾਈ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਇੰਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਥੱਲੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਲੰਘਣਾ ਹੋਈ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕਤਰਤਾ ਕਰਕੇ ਤੇ ਆਪਸੀ ਵਿਚਾਰ ਮਗਰੋਂ ਚਾਲੀ (੪੦) ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਲੀਡਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਬਾਰੇ ਸ਼ਪਸਟੀਕਰਣ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜੱਥੇਦਾਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਕੌਮ ਲਈ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸਰਸਾ ਸਾਧ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਤਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸਬੰਧ ਨਾ ਰੱਖਣ ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਸਾ ਸਾਧ ਨੇ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਸਵਾਂਗ ਰਚਾਇਆ ਸੀ। ਅੱਜ ਵੀ ਇਹ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਲਾਗੂ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਕੇ ਇਸ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਨੂੰ ਮਾਫੀਨਾਮੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਕੇ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਆ ਸੀ...

Read More

ਪਿੰਡ ਹੀਵਾਰੇ ਬਜ਼ਾਰ

ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨ ਤੇ ਕਿਰਸਾਣੀ ਕਾਫੀ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਣ ਆਪਸੀ ਵੰਡ ਕਰਕੇ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਘੱਟ ਹੋਣੀ ਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਹਿਚਾਰ ਦੀ ਕਮੀ, ਫਸਲਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਮੁੱਲ ਨਾ ਮਿਲਣਾ, ਮੰਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਦਾ ਰੁਲਣਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਿਸਾਨ ਅੱਜ ਆਰਥਿਕ ਤੰਗੀ ਕਾਰਨ ਬੇਸਹਾਰਾ ਤੇ ਲਾਚਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਹੀ ਕਿਸਾਨ ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਵਧੇਰੇ ਖੇਤੀ ਬਰਸਾਤੀ ਪਾਣੀ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ ਤੇ ਇਸਦਾ ਠੀਕ ਉਪਯੋਗ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਕਈ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਰਸਾਤਾਂ ਦੀ ਝਾਕ ਵਿੱਚ ਕਿਰਸਾਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਝੁਲਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੇਂਦਰੀ ਤੇ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰਾਂ ਇੰਡਸਟਰੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਕਿਸਾਨੀ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨਾਂ ਕੋਲ ਸਿਰਫ ਅੱਖਰ ਹੀ ਹਨ। ਇਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਕੁ ਅਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਹਨ ਜਿੰਨਾਂ ਨੇ ਆਪਸੀ ਸਹਿਯੋਗ ਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਸੋਕਾ ਗ੍ਰਸਤ ਮਾਰੂ ਪੈਲੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਦਲ ਕੇ ਹਰਿਆਵਲੇ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡ ਉਲੀਕੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਦੀ ਹੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ ਪਿੰਡ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਹੈ ਹੀਵਾਰੇ ਬਜ਼ਾਰ ਜੋ ਕਿ ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਸੂਬੇ ਦੇ ਅਹਿਮਦ ਨਗਰ ਜਿਲੇ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਕੁਲ ਵਸੋਂ ੧੩੫੦ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਵੀ ੧੯੮੯ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਕਾ ਗ੍ਰਸਤ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਇੱਕ ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੀ ਸੀ। ੧੯੮੯ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਗ੍ਰਾਮ-ਪੰਚਾਇਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਾਗੂ ਜੀ ਪਵਾਰ ਕੋਲ ਆਈ ਜਿੰਨਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸ੍ਰੋਤ...

Read More

ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਕਟਾਉਣ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਫਰਜ਼ ਹੈ

ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ (W.H.O.) ਦੀ ਤਾਜ਼ਾ ਵਿਸ਼ਥਾਰ-ਪੂਰਵਕ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਬਾਰੇ ਰਿਪੋਰਟ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ੯੦% ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਤ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਗੰਧਲੇਪਣ ਸਦਕਾ ੬੦ ਲੱਖ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਲੋਕ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕਾਰਨ ਮਰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਹਰ ਸਾਲ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਜ਼ਿਆਦਤਰ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਰਹੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੇ ਗਰੀਬ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੋਂ ਹੇਠਲੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚੇ ਹਵਾ, ਧੂਏਂ ਤੇ ਹੋਰ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਗੈਸਾਂ ਕਾਰਨ ਬੇਸ਼ਮਾਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਗਵਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੋਂ...

Read More